ADHD u kobiet - dlaczego diagnoza przychodzi późno

Większość kobiet, które przychodzą do mnie z podejrzeniem ADHD, ma za sobą dwadzieścia lat radzenia sobie i jedną wersję wyjaśnienia: że są po prostu chaotyczne, przewrażliwione i mało zorganizowane. Ten tekst jest dla Ciebie, jeśli ADHD u kobiet przestało być dla Ciebie ciekawostką i zaczęło opisywać Twoją codzienność. Piszę o tym, dlaczego rozpoznanie przychodzi zwykle po trzydziestce albo czterdziestce i co się z tym da zrobić.

ADHD u kobiet: krótka odpowiedź

Diagnoza przychodzi późno, bo obraz ADHD, którego szukają dorośli wokół dziecka, jest obrazem chłopca biegającego po klasie. U dziewczynek znacznie częściej dominuje typ nieuważny, a nadruchliwość przenosi się do środka i wygląda jak gonitwa myśli, wewnętrzny niepokój i zamyślenie, czyli jak coś, co nikomu nie przeszkadza. Do tego dochodzi wcześnie wyuczona kompensacja: listy, nadmiarowe przygotowanie, robienie wszystkiego dwa razy. Efekt jest taki, że trudność jest realna, ale niewidoczna z zewnątrz, więc nikt nie kieruje na diagnostykę, a sama kobieta wyciąga z tego wnioski nie o funkcjonowaniu uwagi, tylko o własnym charakterze.

Dlaczego ADHD u dziewczynek zostaje przeoczone?

Bo nie generuje problemu dla otoczenia. Skierowanie na diagnostykę w dzieciństwie wychodzi najczęściej od szkoły, a szkoła reaguje na zachowanie, które zakłóca lekcję. Dziewczynka z typem nieuważnym niczego nie zakłóca: siedzi cicho, patrzy w okno, gubi wątek i oddaje pracę po terminie, a opis w zeszycie brzmi “rozmarzona” albo “mogłaby się bardziej postarać”.

Sama nadruchliwość też wygląda inaczej. Rzadziej jest bieganiem, częściej nieustannym mówieniem, bawieniem się włosami, obgryzaniem skórek, przekładaniem rzeczy, a przede wszystkim gonitwą myśli, której z zewnątrz nie widać w ogóle. Impulsywność częściej dotyczy sfery społecznej i emocjonalnej niż ruchu: przerywanie, mówienie za dużo, gwałtowne reakcje, których potem się wstydzisz.

Trzeci powód jest najbardziej podstępny, bo wygląda jak sukces. Dziewczynki wcześnie uczą się kompensować, między innymi dlatego, że oczekiwania wobec nich w zakresie sumienności i uprzejmości są wyższe. Kompensacja działa i przez to skutecznie ukrywa problem: dobre oceny, uporządkowany zeszyt i opinia odpowiedzialnej osoby powstają kosztem pracy w nocy i przewlekłego napięcia, których nikt nie liczy.

Jak wygląda ADHD u dorosłej kobiety?

Zwykle nie jak brak organizacji, tylko jak jej nadmiar. Kobiety, z którymi pracuję, mają najczęściej rozbudowany system list, przypomnień i rytuałów kontrolnych, zbudowany po to, żeby nie wypaść z rzeczywistości. To działa, dopóki nic się nie zmienia, i sypie się przy pierwszym dodatkowym obciążeniu.

Charakterystyczne jest też to, gdzie ta trudność najmocniej boli. Prowadzenie domu polega prawie w całości na funkcjach wykonawczych: pamiętaniu o rzeczach, których nikt nie zapisuje, planowaniu z wyprzedzeniem, przełączaniu się między wątkami i podejmowaniu drobnych decyzji przez cały dzień. To jest dokładnie ten rodzaj obciążenia, który przy ADHD kosztuje najwięcej, a w wielu domach spada nieproporcjonalnie na kobiety, i to niezależnie od tego, kto ile godzin pracuje zawodowo.

Do tego dochodzi warstwa emocjonalna, w moim doświadczeniu najcięższa. Kilkadziesiąt lat informacji zwrotnej w rodzaju “przecież mogłabyś, gdybyś chciała” zostawia utrwalone przekonania o sobie, które nie znikają wraz z otrzymaniem diagnozy. Wiele kobiet trafia na terapię nie z powodu uwagi, tylko z powodu wyczerpania i poczucia, że całe życie udaje kogoś sprawniejszego.

Czy objawy ADHD zmieniają się w cyklu i w menopauzie?

Wiele kobiet obserwuje u siebie taką zmienność i jest to jeden z najczęstszych tematów, które słyszę na konsultacji. Za hipotezą stoi konkretny mechanizm: estrogeny wpływają na przekaźnictwo dopaminergiczne, czyli na ten sam układ, który przy ADHD działa inaczej. Stąd relacjonowane pogorszenie koncentracji i większa chwiejność emocjonalna w drugiej połowie cyklu, a także wyraźne nasilenie trudności w okresie okołomenopauzalnym, gdy poziom estrogenów spada trwale.

Trzeba przy tym uczciwie powiedzieć, że badań w tym obszarze jest wciąż niewiele i nie ma na ich podstawie ustalonych zaleceń dotyczących leczenia. To znaczy tyle, że własnych obserwacji nie należy lekceważyć, ale też nie należy na nich samodzielnie opierać decyzji o lekach. Praktyczny wniosek jest prosty: jeśli zauważasz u siebie powtarzalny rytm, zapisuj go przez dwa lub trzy miesiące i przynieś te notatki psychiatrze, bo to jest informacja kliniczna, a nie ciekawostka.

Dla części kobiet ten wątek ma jeszcze jedno znaczenie. Nagłe pogorszenie po czterdziestce bywa jedynym powodem, dla którego w ogóle pojawia się pytanie o ADHD, choć trudności były obecne od dzieciństwa i tylko dobrze kompensowane.

Dlaczego tyle kobiet dowiaduje się o tym dopiero po czterdziestce?

Bo w tym momencie życia najczęściej zbiega się kilka rzeczy naraz. Pierwsza to diagnoza u własnego dziecka: matka siedzi na omówieniu wyników, słyszy opis i rozpoznaje w nim siebie sprzed trzydziestu lat. To jest w mojej praktyce najczęstsza droga do rozpoznania w dorosłości i sensowna przesłanka, bo ADHD ma silny komponent rodzinny.

Druga to moment, w którym kompensacja przestaje wystarczać. Dziecko, awans, choroba w rodzinie, przeprowadzka albo zmiany okołomenopauzalne zabierają zapas, z którego finansowany był cały system radzenia sobie. Nagle przestaje działać to, co działało przez dwadzieścia lat, i to jest zwykle powód pierwszej wizyty.

Jest jeszcze trzecia przeszkoda, czysto proceduralna. Kryteria wymagają, żeby objawy były obecne przed dwunastym rokiem życia, a diagnostyka dorosłych opiera się w dużej mierze na odtworzeniu dzieciństwa. Grzeczna, dobrze radząca sobie uczennica nie zostawiła po sobie żadnej dokumentacji, świadectwa są dobre, a rodzice pamiętają ją jako osobę bez problemów. Warto się do tego przygotować i zebrać wcześniej, co się da: zeszyty, opinie, rozmowę z kimś, kto znał Cię jako dziecko.

Bardzo podobny mechanizm działa u kobiet w spektrum autyzmu, gdzie kompensacja przybiera formę maskowania. Oba profile często zresztą współwystępują. Piszę o tym osobno w tekście o spektrum autyzmu u kobiet.

Co pomaga, kiedy diagnoza przychodzi późno?

Praca na dwóch poziomach naraz, bo sama wiedza o diagnozie niczego jeszcze nie zmienia. Poziom pierwszy jest praktyczny: przeniesienie jak największej części pamiętania na zewnątrz, skracanie zadań do pierwszego ruchu, planowanie dnia wokół rzeczywistej energii zamiast wokół tego, jak powinien wyglądać, i uczciwy przegląd obowiązków domowych, bo przy ADHD nierówny podział obciążenia poznawczego kosztuje więcej niż przeciętnie.

Poziom drugi dotyczy tego, co przez lata narosło wokół samooceny, i zwykle to on decyduje o tym, czy nowe strategie w ogóle się utrzymają. Terapia poznawczo-behawioralna pracuje z jednym i drugim równolegle: z konkretnym systemem na codzienność i z przekonaniem, że wystarczyłoby się bardziej postarać.

Osobno jest kwestia leczenia farmakologicznego, o którym decyduje psychiatra. Jeśli chcesz zorientować się, jak wygląda całość drogi po rozpoznaniu, zebrałam ją w przewodniku o tym, co robić po diagnozie ADHD.

Od czego zacząć

Przez najbliższe dwa tygodnie zapisuj nie objawy, tylko koszty: sytuacje, po których byłaś wyczerpana bardziej, niż to wyglądało z zewnątrz, i to, co dokładnie je poprzedziło. Jeśli miesiączkujesz, dopisz dzień cyklu. To jest znacznie lepszy materiał na pierwszą wizytę niż wynik testu z internetu, bo pokazuje Twój rzeczywisty wzorzec i jego rytm.

Jeśli chcesz porozmawiać z kimś, kto pracuje z dorosłymi z ADHD, umów pierwszą konsultację. Pracuję online z całej Polski, a rozmowa o tym, czego właściwie szukasz, jest dobrym pierwszym krokiem niezależnie od tego, czy skończy się skierowaniem na diagnostykę, czy pracą nad codziennością.

Powiązana stronaTerapia ADHD u dorosłychZobacz, jak wygląda terapia CBT dla dorosłych z ADHD: organizacja, regulacja emocji, praca, relacje i samoocena.→