Byłam dobrą uczennicą. Czy to wyklucza ADHD?

Nie wyklucza, choć bardzo często zamyka temat na wiele lat. Dobre oceny mówią o tym, że dawałaś radę, a nie o tym, ile Cię to kosztowało: wiele kobiet z późną diagnozą uczyło się w nocy, na ostatnią chwilę i pod wpływem lęku przed kompromitacją, płacąc za to wyczerpaniem, którego nikt nie widział. Kryteria diagnostyczne pytają o objawy obecne przed dwunastym rokiem życia, nie o stopnie, a wysoka inteligencja i wsparcie w domu potrafią maskować trudność przez całą szkołę.

Czy ADHD może ujawnić się dopiero w okolicach menopauzy?

ADHD nie zaczyna się w dorosłości, bo jest zaburzeniem neurorozwojowym, ale w okresie okołomenopauzalnym często po raz pierwszy przestaje być ukryte. Spadek poziomu estrogenów wpływa na układ dopaminergiczny, a jednocześnie w tym samym momencie życia zwykle rośnie liczba obowiązków. Strategie, które działały przez dwadzieścia lat, przestają wystarczać i to bywa moment, w którym kobieta pierwszy raz słyszy o diagnozie. Zmiany w tym okresie warto omówić z lekarzem, bo część objawów pokrywa się z innymi przyczynami.

Czy w ciąży i po porodzie objawy ADHD się nasilają?

Wiele kobiet tak to opisuje, zwłaszcza w pierwszych miesiącach po porodzie, kiedy nakładają się na siebie deficyt snu, zmiany hormonalne i całkowicie nowy zestaw obowiązków wymagających planowania. Badań w tej grupie jest niewiele, więc trudno mówić o twardych regułach. Ważniejsze jest co innego: prowadzenie ciąży i wszelkie decyzje o lekach w tym okresie należą do lekarza, więc jeśli przyjmujesz leczenie i planujesz ciążę, jest to rozmowa do odbycia z psychiatrą odpowiednio wcześniej.

Czy leki na ADHD działają inaczej w różnych fazach cyklu?

Część kobiet zgłasza, że w drugiej połowie cyklu leczenie działa słabiej, i istnieje hipoteza wiążąca to z wpływem estrogenów na dopaminę. Dowodów wysokiej jakości jest na razie mało i nie ma na tej podstawie ustalonych zaleceń, więc nie warto traktować tego jak reguły. Jeśli obserwujesz u siebie taką zmienność, zanotuj ją i przynieś na wizytę do psychiatry, bo modyfikacja dawki albo pory przyjmowania leku jest decyzją lekarską i nie należy jej podejmować samodzielnie.

ADHD u kobiet - dlaczego diagnoza przychodzi późno

Większość kobiet, które przychodzą do mnie z podejrzeniem ADHD, ma za sobą dwadzieścia lat radzenia sobie i jedną wersję wyjaśnienia: że są po prostu chaotyczne, przewrażliwione i mało zorganizowane. Ten tekst jest dla Ciebie, jeśli ADHD u kobiet przestało być dla Ciebie ciekawostką i zaczęło opisywać Twoją codzienność. Piszę o tym, dlaczego rozpoznanie przychodzi zwykle po trzydziestce albo czterdziestce i co się z tym da zrobić.

ADHD u kobiet: krótka odpowiedź

Diagnoza przychodzi późno, bo obraz ADHD, którego szukają dorośli wokół dziecka, jest obrazem chłopca biegającego po klasie. U dziewczynek znacznie częściej dominuje typ nieuważny, a nadruchliwość przenosi się do środka i wygląda jak gonitwa myśli, wewnętrzny niepokój i zamyślenie, czyli jak coś, co nikomu nie przeszkadza. Do tego dochodzi wcześnie wyuczona kompensacja: listy, nadmiarowe przygotowanie, robienie wszystkiego dwa razy. Efekt jest taki, że trudność jest realna, ale niewidoczna z zewnątrz, więc nikt nie kieruje na diagnostykę, a sama kobieta wyciąga z tego wnioski nie o funkcjonowaniu uwagi, tylko o własnym charakterze.

Dlaczego ADHD u dziewczynek zostaje przeoczone?

Bo nie generuje problemu dla otoczenia. Skierowanie na diagnostykę w dzieciństwie wychodzi najczęściej od szkoły, a szkoła reaguje na zachowanie, które zakłóca lekcję. Dziewczynka z typem nieuważnym niczego nie zakłóca: siedzi cicho, patrzy w okno, gubi wątek i oddaje pracę po terminie, a opis w zeszycie brzmi “rozmarzona” albo “mogłaby się bardziej postarać”.

Sama nadruchliwość też wygląda inaczej. Rzadziej jest bieganiem, częściej nieustannym mówieniem, bawieniem się włosami, obgryzaniem skórek, przekładaniem rzeczy, a przede wszystkim gonitwą myśli, której z zewnątrz nie widać w ogóle. Impulsywność częściej dotyczy sfery społecznej i emocjonalnej niż ruchu: przerywanie, mówienie za dużo, gwałtowne reakcje, których potem się wstydzisz.

Trzeci powód jest najbardziej podstępny, bo wygląda jak sukces. Dziewczynki wcześnie uczą się kompensować, między innymi dlatego, że oczekiwania wobec nich w zakresie sumienności i uprzejmości są wyższe. Kompensacja działa i przez to skutecznie ukrywa problem: dobre oceny, uporządkowany zeszyt i opinia odpowiedzialnej osoby powstają kosztem pracy w nocy i przewlekłego napięcia, których nikt nie liczy.

Jak wygląda ADHD u dorosłej kobiety?

Zwykle nie jak brak organizacji, tylko jak jej nadmiar. Kobiety, z którymi pracuję, mają najczęściej rozbudowany system list, przypomnień i rytuałów kontrolnych, zbudowany po to, żeby nie wypaść z rzeczywistości. To działa, dopóki nic się nie zmienia, i sypie się przy pierwszym dodatkowym obciążeniu.

Charakterystyczne jest też to, gdzie ta trudność najmocniej boli. Prowadzenie domu polega prawie w całości na funkcjach wykonawczych: pamiętaniu o rzeczach, których nikt nie zapisuje, planowaniu z wyprzedzeniem, przełączaniu się między wątkami i podejmowaniu drobnych decyzji przez cały dzień. To jest dokładnie ten rodzaj obciążenia, który przy ADHD kosztuje najwięcej, a w wielu domach spada nieproporcjonalnie na kobiety, i to niezależnie od tego, kto ile godzin pracuje zawodowo.

Do tego dochodzi warstwa emocjonalna, w moim doświadczeniu najcięższa. Kilkadziesiąt lat informacji zwrotnej w rodzaju “przecież mogłabyś, gdybyś chciała” zostawia utrwalone przekonania o sobie, które nie znikają wraz z otrzymaniem diagnozy. Wiele kobiet trafia na terapię nie z powodu uwagi, tylko z powodu wyczerpania i poczucia, że całe życie udaje kogoś sprawniejszego.

Jeśli chcesz uporządkować swoje obserwacje przed taką rozmową, możesz zacząć od krótkiego testu na ADHD dla dorosłych. Jego wynik nie zastąpi diagnozy, ale pomoże nazwać to, o czym chcesz powiedzieć specjaliście.

Czy objawy ADHD zmieniają się w cyklu i w menopauzie?

Wiele kobiet obserwuje u siebie taką zmienność i jest to jeden z najczęstszych tematów, które słyszę na konsultacji. Za hipotezą stoi konkretny mechanizm: estrogeny wpływają na przekaźnictwo dopaminergiczne, czyli na ten sam układ, który przy ADHD działa inaczej. Stąd relacjonowane pogorszenie koncentracji i większa chwiejność emocjonalna w drugiej połowie cyklu, a także wyraźne nasilenie trudności w okresie okołomenopauzalnym, gdy poziom estrogenów spada trwale.

Trzeba przy tym uczciwie powiedzieć, że badań w tym obszarze jest wciąż niewiele i nie ma na ich podstawie ustalonych zaleceń dotyczących leczenia. To znaczy tyle, że własnych obserwacji nie należy lekceważyć, ale też nie należy na nich samodzielnie opierać decyzji o lekach. Praktyczny wniosek jest prosty: jeśli zauważasz u siebie powtarzalny rytm, zapisuj go przez dwa lub trzy miesiące i przynieś te notatki psychiatrze, bo to jest informacja kliniczna, a nie ciekawostka.

Dla części kobiet ten wątek ma jeszcze jedno znaczenie. Nagłe pogorszenie po czterdziestce bywa jedynym powodem, dla którego w ogóle pojawia się pytanie o ADHD, choć trudności były obecne od dzieciństwa i tylko dobrze kompensowane.

Zastanawiasz się, czy to o Tobie?

Na konsultacji porządkujemy Twoje obserwacje i ustalamy, czego właściwie szukasz: skierowania na diagnostykę, wsparcia w codzienności, czy jednego i drugiego.

Umów pierwszą konsultację

Dlaczego tyle kobiet dowiaduje się o tym dopiero po czterdziestce?

Bo w tym momencie życia najczęściej zbiega się kilka rzeczy naraz. Pierwsza to diagnoza u własnego dziecka: matka siedzi na omówieniu wyników, słyszy opis i rozpoznaje w nim siebie sprzed trzydziestu lat. To jest w mojej praktyce najczęstsza droga do rozpoznania w dorosłości i sensowna przesłanka, bo ADHD ma silny komponent rodzinny.

Druga to moment, w którym kompensacja przestaje wystarczać. Dziecko, awans, choroba w rodzinie, przeprowadzka albo zmiany okołomenopauzalne zabierają zapas, z którego finansowany był cały system radzenia sobie. Nagle przestaje działać to, co działało przez dwadzieścia lat, i to jest zwykle powód pierwszej wizyty.

Jest jeszcze trzecia przeszkoda, czysto proceduralna. Kryteria wymagają, żeby objawy były obecne przed dwunastym rokiem życia, a diagnostyka dorosłych opiera się w dużej mierze na odtworzeniu dzieciństwa. Grzeczna, dobrze radząca sobie uczennica nie zostawiła po sobie żadnej dokumentacji, świadectwa są dobre, a rodzice pamiętają ją jako osobę bez problemów. Warto się do tego przygotować i zebrać wcześniej, co się da: zeszyty, opinie, rozmowę z kimś, kto znał Cię jako dziecko.

Bardzo podobny mechanizm działa u kobiet w spektrum autyzmu, gdzie kompensacja przybiera formę maskowania. Oba profile często zresztą współwystępują. Piszę o tym osobno w tekście o spektrum autyzmu u kobiet.

Co pomaga, kiedy diagnoza przychodzi późno?

Praca na dwóch poziomach naraz, bo sama wiedza o diagnozie niczego jeszcze nie zmienia. Poziom pierwszy jest praktyczny: przeniesienie jak największej części pamiętania na zewnątrz, skracanie zadań do pierwszego ruchu, planowanie dnia wokół rzeczywistej energii zamiast wokół tego, jak powinien wyglądać, i uczciwy przegląd obowiązków domowych, bo przy ADHD nierówny podział obciążenia poznawczego kosztuje więcej niż przeciętnie.

Poziom drugi dotyczy tego, co przez lata narosło wokół samooceny, i zwykle to on decyduje o tym, czy nowe strategie w ogóle się utrzymają. Terapia poznawczo-behawioralna pracuje z jednym i drugim równolegle: z konkretnym systemem na codzienność i z przekonaniem, że wystarczyłoby się bardziej postarać.

Osobno jest kwestia leczenia farmakologicznego, o którym decyduje psychiatra. Jeśli chcesz zorientować się, jak wygląda całość drogi po rozpoznaniu, zebrałam ją w przewodniku o tym, co robić po diagnozie ADHD.

Od czego zacząć

Przez najbliższe dwa tygodnie zapisuj nie objawy, tylko koszty: sytuacje, po których byłaś wyczerpana bardziej, niż to wyglądało z zewnątrz, i to, co dokładnie je poprzedziło. Jeśli miesiączkujesz, dopisz dzień cyklu. To jest znacznie lepszy materiał na pierwszą wizytę niż wynik testu z internetu, bo pokazuje Twój rzeczywisty wzorzec i jego rytm.

Jeśli chcesz porozmawiać z kimś, kto pracuje z dorosłymi z ADHD, umów pierwszą konsultację. Pracuję online z całej Polski, a rozmowa o tym, czego właściwie szukasz, jest dobrym pierwszym krokiem niezależnie od tego, czy skończy się skierowaniem na diagnostykę, czy pracą nad codziennością.

Powiązana stronaTerapia ADHD u dorosłychZobacz, jak wygląda terapia CBT dla dorosłych z ADHD: organizacja, regulacja emocji, praca, relacje i samoocena.